Te rijk, kan dat?
Sommige mensen hebben meer geld dan ze ooit nodig zullen hebben of zelfs op kunnen maken. Is dat eerlijk?
In WHY Stories thema Arm & rijk, ontwikkeld door Creathlon in samenwerking met SKB, verkennen leerlingen dit vraagstuk aan de hand van herkenbare verhalen. In dit artikel geven we een inkijkje in één van de lessen uit het magazine: Te rijk, kan dat? In dit artikel lichten de bijbehorende story: ‘Er knaagt iets’ uit en laten zien hoe deze wordt ingezet om kansengelijkheid en armoede bespreekbaar te maken in de klas.
Er knaagt iets
‘Kunnen we niet gewoon thuisblijven?’ vraagt Nora. Haar moeders hebben haar net met een stralend gezicht verteld dat ze voor het gezin in de kerstvakantie een reis naar Sri Lanka hebben geboekt. ‘Lekker uitrusten in de zon, als het hier in Nederland koud is.’ Ze kijken Nora verbaasd aan. ‘Hoezo thuisblijven? Het is toch heerlijk dat we er even uit kunnen? We doen het ook voor jou, hoor, het is goed om zo’n heel ander land te leren kennen. En we hebben een mooi project in Sri Lanka gevonden om te steunen: een olifantenopvang. Echt iets voor jou!’ Nora voelt al een tijdje dat er iets niet klopt. Haar moeders verdienen veel geld, ze wonen in een prachtige villa, ze hebben zelfs een tweede huis in Italië, en ze maken verre reizen. Toen Nora zestien werd, mocht ze met tien vrienden een weekend naar Disneyland Parijs. Dat is allemaal geweldig, maar er knaagt iets. Als ze haar situatie vergelijkt met die van sommige klasgenoten, is ze dan niet té rijk? Ze heeft dat weleens voorzichtig aan haar moeders gevraagd, maar die vonden dat maar een gekke vraag. ‘Hoezo? We werken er toch hard voor? En we geven veel geld aan goede doelen.’ En nu wil Nora niet mee naar Sri Lanka. ‘Wat wil je dán doen in de kerstvakantie?’
We vinden het eigenlijk allemaal een schande dat er in een rijk land als Nederland mensen arm zijn. Maar hoe zit dat met rijkdom? Kun je té rijk zijn? Zou er een rijkdomsgrens moeten zijn, zoals er een armoedegrens is? En waar moet die dan liggen?
Schathemeltjerijk
Als je denkt aan wat voetballers als Kylian Mbappé verdienen, of bazen van bedrijven, zoals Elon Musk, wat voel je dan? Bewondering misschien, omdat zij dat met hun talent toch maar mooi voor elkaar hebben gekregen? Of jaloezie, omdat je ook wel 1,5 miljoen euro per week zou willen vangen? Of anders ongemak, of zelfs woede, omdat er in een wereld met zo veel armoede superrijken zijn die zwemmen in het geld? Waarschijnlijk van alles wat. Extreme rijkdom roept gemengde gevoelens op.
Dik verdiend, toch?
Je kunt je natuurlijk afvragen wat ermee mis is dat een kleine groep mensen zo onvoorstelbaar rijk is. Als ze zó goed kunnen voetballen, zulke mooie en slimme apparaten bedenken die iedereen wil hebben of een sociaal medium hebben opgericht waar iedereen op wil, dan mogen ze daar toch van profiteren? Ze werken er toch keihard voor? En trouwens: vaak geven de superrijken heel veel geld weg aan goede doelen. Neem Bill Gates, de oprichter van Microsoft. Zijn stichting heeft sinds 2000 ruim 100 miljard dollar aan goede doelen gegeven.
You did it yourself!
Het argument dat superrijken recht hebben op hun rijkdom omdat ze dat geld eerlijk hebben verdiend, past heel goed bij een manier van denken die in het Westen steeds meer invloed krijgt. Het zegt dat succes in het leven niet afhangt van je afkomst of de bankrekening van je ouders, maar van wat je zelf presteert. Als je succes hebt, heb je dat helemaal zelf gedaan! Die manier van denken noemen we meritocratie. Het klinkt natuurlijk mooi dat je als zoon van een pakketbezorger net zoveel kunt bereiken als de dochter van een bankier, maar de vraag is of dat wel klopt.
Toch niet zo eerlijk
Om te beginnen heb je geen invloed op de plek waarop en de situatie waarin je geboren wordt. Veel superrijken konden zó ontzettend rijk worden doordat ze geld van hun ouders hadden geërfd. Welke talenten je meekrijgt en welke talenten in de samenleving belangrijk worden gevonden, kun je niet bepalen. Kun je dan zeggen dat het eerlijk is dat je met het ene talent zoveel meer verdient dan met het andere? Misschien vind je het terecht dat de topman van een groot bedrijf veel verdient omdat die een grote verantwoordelijkheid heeft, maar is het eerlijk als dat bijna 400 keer zoveel is als de gemiddelde werknemer in dat bedrijf? En hebben een verpleegkundige, een brandweerman (m/v/x) en een leraar niet ook een grote verantwoordelijkheid? Ten slotte hebben superrijken hun rijkdom voor een deel te danken aan wat de overheid allemaal regelt, zoals goede wegen, goed onderwijs en stroom die niet uitvalt. Soms steekt de overheid ook geld in nieuwe ontwikkelingen, en daar profiteren bedrijven daarna van. Mark Zuckerberg had nooit zo rijk kunnen worden met Facebook en Insta als de overheid in de begintijd de ontwikkeling van internet niet had gesteund.
Topsalaris, topprestaties?
Toen Jeroen van der Veer in 2009 vertrok als topman van Shell, had hij het jaar daarvoor 10,3 miljoen euro verdiend, plus een bonus van 1,35 miljoen. Hij zei daarover: ‘Je moet beseffen dat als ik 50 procent meer betaald had gekregen, ik niet beter had gepresteerd. Als ik 50 procent minder betaald had gekregen, zou ik niet slechter hebben gepresteerd.’ Kennelijk kan het dus wel een beetje minder met die topsalarissen…
Best schadelijk
Daar komt nog bij dat de extreme rijkdom van een kleine groep grote nadelen heeft voor de maatschappij. Het zorgt voor grote ongelijkheid tussen mensen. Superrijken huren nogal eens mensen in die slimme manieren bedenken om zo weinig mogelijk belasting te hoeven betalen.
Dat heet belastingontwijking. Daardoor loopt de overheid veel geld mis voor dingen die belangrijk zijn voor ons allemaal. Verder zorgen veel rijken met hun vervuilende levensstijl voor grote schade aan het milieu. En sommigen zijn zo rijk geworden doordat ze hun werknemers slecht betalen en hun producten laten maken in landen met beroerde arbeidsomstandigheden. Dat bepaalde rijken zoveel geld geven aan goede doelen is mooi, maar in een democratie bepalen we samen waar we het geld wat we met ons allen hebben verdiend, aan willen besteden. Over democratie gesproken: met al hun geld kopen superrijken invloed op de politiek. Ze hebben daardoor veel macht.
Niet meer dan 1 miljoen
Om al die redenen zeggen sommigen dat er een grens zou moeten zijn aan wat mensen mogen verdienen en bezitten. Dat noem je limitarisme. Alles wat boven die grens komt, zouden ze via belastingen moeten afstaan n zoals je een minimumloon hebt, zou er ook een maximumloon moeten zijn (en ja, dus ook voor Kylian Mbappé en Elon Musk). Waar die rijkdomsgrens moet liggen, hangt af van de situatie in een land. Als er goed en betaalbaar onderwijs is en er goede sociale voorzieningen zijn, hoef je daar zelf geen geld voor achter de hand te houden. Volgens de econoom en filosoof Ingrid Robeyns zijn er twee grenzen aan rijkdom. De eerste is de persoonlijke grens: hoeveel geld heb je maximaal nodig om in Nederland een heel goed leven te leiden? Zij zegt: met 1 miljoen euro red je dat prima. De tweede is de maatschappelijke grens: hoeveel rijkdom vinden we als samenleving nog eerlijk? Robeyns stelt die grens op 10 miljoen euro. Nog best veel geld, toch?
Rijken, help de armen
in veel godsdiensten wordt gewaarschuwd tegen te grote rijkdom. In de Bijbel staat dat elk vijftigste jaar een jubeljaar moet zijn. In dat jaar moeten alle schulden worden kwijtgescholden en krijgt iedereen die zijn land door armoede was kwijtgeraakt, dat weer terug. De profeet Mohammed heeft ooit deze uitspraak gedaan: ‘Degene die zijn maag vol eet en dan gaat slapen, terwijl zijn buurman hongerlijdt, waarlijk, hij is geen goede moslim.’ Over Aboe Hanifa (699-767), een van de belangrijkste imams in de islam, wordt verteld dat hij de winst van zijn handel van jaar tot jaar opspaarde om daarmee de armen te helpen.
Wij willen ons geld kwijt!
Sommige superrijken beloven dat ze het grootste de hun rijkdom zullen bested el van en aan filantropie: geld geven aan goede doelen. Dat kan tijdens hun leven en in hun testament. Meer dan 250 van hen hebben de Giving Pledge (geefbelofte) ondertekend, een initiatief van onder anderen Bill Gates. Andere superrijken vinden dat niet ver genoeg gaan, zoals de Millionaires for Humanity. Zij willen dat de overheid hen meer belasting laat betalen zodat ook die overheid, die wij samen gekozen hebben, bepaalt waar dat aan besteed wordt.
arbeidsomstandigheden: de (goede) omstandigheden waaronder mensen moeten werken, zoals redelijke werktijden, een loon waarvan ze kunnen leven, een gezonde werkplek, het recht op vakantie en de mogelijkheid om lid te worden van een vakbond; arbeidsomstandigheden kunnen ook minder goed zijn
belastingontwijking: er met slimme trucs voor zorgen dat je zo weinig mogelijk belasting hoeft te betalen
filantropie: geld geven aan goede doelen
limitarisme: een manier van denken die pleit voor grenzen aan rijkdom
meritocratie: een manier van denken die zegt dat succes in het leven helemaal afhangt van je eigen prestaties
testament: officieel document waarin staat wie na jouw dood je bezittingen krijgt
Benieuwd naar de volledige les, inclusief vormgeving en opdrachten?
Bekijk hier de preview van WHY Stories thema Arm & Rijk en ontdek hoe de les Van straatarm tot steenrijk er in zijn geheel uitziet!
Voor de ontwikkeling van het themanummer Arm & Rijk sloegen Creathlon en SKB Nederland de handen ineen
Met dit magazine brengen Creathlon en SKB Nederland dit maatschappelijke thema onder de aandacht van middelbare scholieren. Kansengelijkheid is immers een thema dat álle leerlingen raakt: zowel degenen die in de toekomst een kans verdienen, als degenen die later een kans kunnen geven.
In WHY Stories worden maatschappelijke thema’s door middel van verhalen gekoppeld aan de leefwereld van jongeren. De methode combineert burgerschap, filosofie, levensbeschouwing en persoonlijke ontwikkeling en maakt complexe onderwerpen toegankelijk en bespreekbaar in de klas. Meer informatie over de WHY-methode is te vinden op hun website.